Kerstmis op Zakynthos
De versierde vissersboot – een maritieme kersttraditie
De traditie om een kleine houten boot te versieren met kerst stamt uit de tijd dat Griekse mannen massaal werkten als vissers. Met kerst versierde het gezin een bootje als teken van dankbaarheid voor de veilige terugkeer van hun vader en zonen, ondanks de wilde winterzee. Kinderen maakten vroeger zelf een papieren of houten bootje, versierden het, en trokken van deur tot deur om kalanta te zingen – vaak begeleid door lokale muziekinstrumenten. In het bootje verzamelden ze lekkernijen en kleingeld van de bewoners bij wie ze hadden gezongen.
Agios Nicolaos – de beschermheilige van zeelieden – speelt een grote rol in deze traditie. Op 6 december, zijn feestdag, worden de boten versierd. Ze blijven staan tot 6 januari (Driekoningen). Volgens de legende redde Agios Nicolaos eens een matroos die van een mast viel tijdens een storm. Hij bad tot God, de zee kalmeerde en de matroos kwam weer tot leven.
De allereerste kerstboom in Griekenland werd in 1833 geïntroduceerd door koning Otto. Hij plaatste hem naast een versierde boot. Tegen het einde van de 20e eeuw werd de boom steeds populairder dan de boot, maar op plekken als Zakynthos zie je beide nog naast elkaar terug.
Kerst- en nieuwjaarsliederen
Op 24 december word je ’s ochtends vroeg wakker van kinderen die langskomen om de kalanta – traditionele kerstliederen – te zingen. Ze dragen een triangel bij zich en slaan ritmisch terwijl ze zingen over de geboorte van Jezus Christus. Soms nemen ze een klein versierd bootje mee waarin ze lekkernijen of wat geld verzamelen.
Als je de deur opent, breng je geluk in huis. De kinderen vragen: ‘Να τα πούμε;’ (‘Zullen we ze zeggen?’), waarop je antwoordt: ‘Να τα πείτε!’ (‘Zeg ze maar!’). In ruil geef je een paar muntjes of lekkernijen zoals melomakarona (honingkoekjes) en kourabiedes (boterkoekjes met poedersuiker).
Op oudejaarsdag zingen kinderen opnieuw kalanta, dit keer voor het nieuwe jaar. En op 5 januari zingen ze over het feest van het licht – ‘Ta Fota’, ofwel Driekoningen. Dit markeert het einde van de twaalf feestelijke dagen die met Kerst zijn begonnen.
Kerstavond
Een heel oud gebruik dat in veel andere delen van Griekenland zijn glans heeft verloren, wordt nog steeds door velen op Zakynthos elke kerstavond gevierd. De traditie is dat vanaf de vroege ochtend van kerstavond wordt begonnen met de bereiding van de kouloura (zoet brood). (Of een keukenprinses zoals ik koopt die gewoon in een van de Zakynthische bakkerijen). De kouloura staat ook symbool voor de ster van Bethlehem. De kouloura op Zakynthos zit ergens tussen cake en brood in en wordt meestal gemaakt met zo’n vijftien ingrediënten, waaronder veel aromatische kruiden zoals kaneel, kruidnagel en anijs, olijfolie, rode wijn, Zakynthische rozijnen, pijnboompitten en walnoten, sinaasappelsap en mandarijnschil. Het brood is rijkelijk versierd en binnenin zit een zilveren of gouden munt, die ook wel evrema (vinding) wordt genoemd.
Voor het aansnijden wordt de schaal met de kouloura naar de brandende haard gebracht. Daar wordt drie keer een kruis boven de kouloura gemaakt en wordt er een mengsel van olijfolie en wijn overheen gegoten, terwijl er religieuze psalmen worden gezongen. Daarna wordt de kouloura terug naar de tafel gebracht en begint het gezinshoofd de stukken te snijden. Het eerste stuk is voor Christus, het tweede voor de armen, het derde voor het gezin en vervolgens voor de gezinsleden, aan wie het wordt uitgedeeld op volgorde van leeftijd. Iedereen wacht nieuwsgierig om te zien wie de munt — die geluk brengt — in zijn of haar stuk zal vinden.
Traditiegetrouw wordt er op Zakynthische kerstavond een soep van broccoli en gekookte broccoli geserveerd. Je leest het goed… ja, inderdaad: broccoli. Dit gebruik gaat terug op de vastenperiode van veertig dagen vóór Kerstmis. Volgens de traditie vast men, zodat men de volgende ochtend in de kerk de communie kan ontvangen.
12 dagen tradities in Griekenland
De Griekse twaalf dagen van Kerstmis beginnen op eerste kerstdag en duren tot 6 januari, beter bekend als het feest van Driekoningen. Tijdens deze periode houden mensen het vuur in hun huizen voortdurend brandend. Dit begint met de ceremonie van de kouloura op kerstavond. Het gieten van een mengsel van olijfolie en wijn is een teken van goede wil. Dit ritueel dient om boze geesten uit de huizen en schoorstenen weg te houden. Vroeger geloofde men namelijk sterk in de Kallikantzaroi. De Kallikantzaroi (kobolden) leefden onder de grond en probeerden de wereldboom om te zagen, zodat deze zou vallen en de aarde zou vernietigen. Net op het moment dat ze daarin zouden slagen, brak eerste kerstdag aan. Dit betekende dat ze naar de oppervlakte konden komen om de mensen lastig te vallen. Op Driekoningen (6 januari) begint de zon weer te stijgen en moeten ze terugkeren naar de onderwereld om hun werk voort te zetten. Terwijl ze weg waren, heeft de wereldboom zichzelf echter genezen dankzij de magie van Kerstmis. Daardoor moeten ze elk jaar opnieuw beginnen.
De kerstman in Griekenland
De Griekse kerstman heet Agios Vasilis – hij komt op oudejaarsavond en niet met Kerstmis. Agios Vasilis was een echte historische figuur: een vriendelijke en goedhartige man die armen en zieken hielp. Hij was een lange, slanke man met een zwarte baard, heel anders dan de kerstman die we uit reclames kennen.
Hij stierf op 1 januari en daarom viert men zijn nagedachtenis op Nieuwjaarsdag. De cake die we dan snijden, de Vasilopita, is naar hem vernoemd. Binnenin zit een munt verstopt, en wie het stukje met de munt krijgt, mag rekenen op geluk voor het nieuwe jaar.
Oudejaarsavond
Er zijn in de loop der jaren veel dingen veranderd, maar één ding is nooit veranderd. Of het nu gaat om de kinderen met roze wangen van vroeger, of de moderne jongeren met mobiele telefoons: Griekse kinderen blijven de carols op oudejaarsdag zingen. Sommige liedjes dateren zelfs uit het Byzantijnse tijdperk.
Vanaf de vroege ochtend gaan kinderen uit de buurt van huis tot huis en vragen toestemming om de kalanta te zingen, begeleid door een triangel. Wanneer we de deur voor de kinderen openen, wordt gedacht dat dit geluk in huis brengt; in ruil daarvoor krijgen de kinderen munten. ’s Avonds komt de familie samen en is er aandacht voor de vasilopita. Vasilopita betekent letterlijk “Sint-Vasilis cake”, waarin een verborgen munt is gebakken.
Sint-Vasilios was de zoon van een zeer rijke en goed opgeleide familie uit Caesarea, Cappadocië. Hij werd geboren in 330 na Christus. Hij werd theoloog na uitgebreide studies in Caesarea, Constantinopel en Athene en de vele reizen die hij ondernam. Uiteindelijk verdeelde hij al zijn persoonlijke rijkdom onder de armen en bouwde hij de Basilias, het eerste ziekenhuis in de geschiedenis. De Basilias dankt zijn naam aan de oprichter, Sint-Vasilios. Het was destijds een van de grootste instellingen en bestond uit een armenhuis, hospice en ziekenhuis. Volgens de legende werd zijn stad belegerd door een meedogenloze tiran. Sint-Vasilios vroeg de mensen om losgeld te betalen om de stad te redden. De tiran, onder de indruk van de solidariteit van de inwoners, gaf uiteindelijk toe zonder het losgeld te nemen. Sint-Vasilios kreeg vervolgens de taak om de kostbaarheden terug te geven aan de mensen. Omdat het onmogelijk was om te weten wat van wie was, vroeg hij de bakkers om broden te maken waarin de kostbaarheden werden verborgen. Het wonder was dat iedereen precies datgene terugkreeg wat hij of zij had geschonken. Sindsdien is het gebruik ontstaan om een munt in de vasilopita te verstoppen. Orthodoxe families over de hele wereld kijken uit naar deze jaarlijkse traditie. De overtuiging dat de gouden munt geluk brengt voor het komende jaar is tot op de dag van vandaag gebleven. ’s Avonds komt de hele familie rond de tafel samen, vol verwachting wie de gouden munt dit jaar zal vinden terwijl de cake in stukken wordt gesneden. Het gezinshoofd snijdt het eerste stuk voor Jezus Christus, het tweede voor de Maagd Maria, het derde voor Sint-Vasilios, het vierde voor de armen en daarna een stuk voor elk gezinslid, van oudste tot jongste.
Het breken van een granaatappel op oudejaarsavond is een andere Griekse traditie die teruggaat tot de oudheid. Het vindt zijn oorsprong in de Peloponnesos of Serres en verspreidde zich later over het hele land. Volgens de Griekse mythologie is de granaatappel sinds de oudheid een symbool van kracht, leven, vruchtbaarheid, eeuwigheid en geluk. Wanneer de klok twaalf uur slaat, gooit iemand in huis een granaatappel kapot bij de voordeur. De rode zaden die eruit vallen, staan symbool voor het geluk van het nieuwe jaar. Hoe meer zaden op de grond vallen, hoe meer geluk het huishouden zal hebben.
En natuurlijk kijken de kleinsten uit naar een bezoek van de Griekse kerstman in hun huis. De Griekse kerstman is namelijk Agios Vasilios (Sint-Vasilios)! Hij brengt de cadeautjes op oudejaarsavond. Hij stierf op 1 januari 379 na Christus, daarom viert de Grieks-orthodoxe kerk zijn nagedachtenis op 1 januari. De reden dat Agios Vasilios in Griekenland cadeautjes op oudejaarsavond brengt en niet op kerstavond, is dat 1 januari ook zijn naamdag is, samen met Vasilis en Vasiliki. Als je tijdens je vakantie iemand met die naam hebt ontmoet, kun je hem of haar een bericht sturen met Chronia Polla.
Epifanie - 6 januari
Driekoningen is een van de meest heilige Grieks-orthodoxe vieringen, rijk aan christelijke tradities die ook teruggaan tot de oudheid. Epifanie, ook wel Theofania (de verschijning van God) of Fota (“het licht”) genoemd, wordt gevierd op 6 januari. Het is een dag van vreugde en licht, omdat christenen het doopsel van Jezus Christus door Johannes de Doper herdenken.
De traditionele kalanta rond Driekoningen vinden de dag ervoor plaats. Je ziet kinderen zingen op openbare pleinen, bij kleine bedrijven of zelfs in het openbaar vervoer. Het idee hierachter is dat ze symbolisch de boodschap van Jezus’ doop brengen. Het is gebruikelijk dat volwassenen hiervoor wat kleingeld geven.
De “grote zegening” vindt plaats in de kerk op Driekoningen. Daar wordt een ceremonie uitgevoerd die de Kleine Heiliging van het Water (mikros agiasmos) wordt genoemd, door priesters. De aanwezigen worden besprenkeld met gezegend water. Vervolgens vindt de “duik van het kruis” plaats: een kruis wordt door de priester in zee geworpen. Hier op Zakynthos, in de stad Zakynthos, gebeurt dat anders: het kruis wordt niet in zee gegooid, maar gezegend door de plaatselijke bisschop, bevestigd op een lange paal. Volgens veel mensen geeft dit ritueel het water de kracht om te reinigen en te zuiveren. Op veel plaatsen rennen mensen na de duik van het kruis naar stranden, rivieren of meren om hun landbouwwerktuigen en zelfs iconen te wassen. Volgens het volksgeloof verliezen iconen na verloop van tijd hun oorspronkelijke kracht, maar die kan worden hersteld door ze te dompelen in water dat door het kruis is gezegend. Dit kan een overblijfsel zijn van oudere overtuigingen. Atheners hielden bijvoorbeeld een ceremonie genaamd “het wassen”: het standbeeld van Athena werd in processie naar de kust van Faliro gebracht, waar het met zout water werd gewassen om het te reinigen en zijn heilige kracht te vernieuwen.
Tegenwoordig wordt op veel tafels avgolemono geserveerd, een veelvoorkomend gerecht dat het hele jaar door wordt gegeten. Het is een eenvoudige kippenbouillon met een mengsel van ei en citroen, meestal met rijst of orzo. De dikte hangt af van de persoonlijke voorkeur, en de soep wordt vaak als eerste maaltijd na de kerkdienst van vandaag gegeten.
En laten we ten slotte de zegening van het huis door de plaatselijke priester niet vergeten. De heiliging van het huis gebeurt met gebed en het besprenkelen van wijwater. Tijdens dit jaarlijkse bezoek vraagt de priester God om genade voor het huis, om het te beschermen tegen kwaad en het met zegeningen te vullen. Iedereen in het huis bidt samen voor de levenden en de doden van de familie, en voor allen die er wonen of hebben gewoond. De priester zegent daarna het huis. De tradities rond deze ceremonie verschillen per regio, maar dit zijn de algemene richtlijnen: een kaars, een icoon en wat wijwater worden op een geschikte plek geplaatst, zoals een keuken- of eettafel of een huisaltaar. Ook wordt er een lijst met namen klaargelegd voor wie er gebeden moet worden, inclusief de gezinsleden en bewoners van het huis. De lijst maakt duidelijk onderscheid tussen levenden en doden. Als het gebruikelijk is om de priester een gift te geven, wordt die niet bij de heilige voorwerpen op tafel gelegd, maar apart overhandigd aan het einde van de dienst. Wanneer de priester komt, verzamelt iedereen in huis zich rond de icoon met de kaars. Terwijl hij door het huis loopt, besprenkelt hij met wijwater en bidt hij voor elke kamer. Nadat het hele huis is gezegend, komt de familie weer samen rond de tafel en zegent de priester alle aanwezigen.
Vandaag is het de dag van Fotis en Foteini; we wensen hen Chronia Polla op hun naamdag.
