Griekse dagen en tradities
Halcyon Dagen - Alkionides Meres
Hoewel de Griekse winter best koud kan zijn, vooral in de bergen waar sneeuw geen zeldzaamheid is, zijn er elk jaar ook een paar onverwacht warme en zonnige dagen. Deze bijzondere momenten worden in Griekenland de Halcyon Dagen of Alkionides Meres genoemd. Ze verschijnen meestal eind januari, maar wanneer precies, dat blijft altijd een verrassing. Wat deze dagen zo bijzonder maakt, is het rustige, zachte weer, met heldere blauwe luchten en bijna windstille zeeën – als een klein voorproefje van de lente midden in de winter.
Volgens een oude Griekse mythe is de oorsprong van deze zonnige winterdagen een teder verhaal van liefde en verlies. Halcyon (Alkyone) was de dochter van Aeolus, de god van de winden, en getrouwd met de sterfelijke koning Ceyx. Ze woonden gelukkig aan zee, tot Ceyx tijdens een zware storm op zee verdronk – ondanks Halcyons waarschuwingen. Ze was ontroostbaar. Toen Poseidon zijn lichaam terugbracht naar de kust, wierp Halcyon zich in de golven, overweldigd door verdriet. De goden, geraakt door haar liefde en trouw, besloten in te grijpen. Ze veranderden Halcyon in een ijsvogel, en gaven ook Ceyx deze gedaante, zodat ze samen konden blijven. Omdat Halcyon haar eieren in de winter legde, vlak bij zee, en de golven haar nest telkens wegspoelden, schonk Zeus haar een aantal kalme, zonnige dagen – speciaal voor haar. En zo ontstonden de Halcyon Dagen. Tegenwoordig gebruiken we de uitdrukking “Halcyon-dagen” ook om een rustige, gelukkige en vredige periode in ons leven aan te duiden.
Vanuit meteorologisch oogpunt komen deze dagen door een periode van hoge luchtdruk die zich rond deze tijd boven het Middellandse Zeegebied en delen van Noord-Europa ontwikkelt. Deze anticyclonale omstandigheden zorgen ervoor dat de wind gaat liggen en de lucht helder en droog wordt. Het resultaat? Koud, maar zonnig en stil weer – perfect voor een wandeling in de winterzon.
1 Maart
Een van mijn favoriete tradities in Griekenland is het maken van de om de Martis-armband die gedragen wordt vanaf 1 Maart. De naam van deze armband is afgeleid van het Griekse woord Martios, de maand Maart. 1 Maart duidt op het begin van de lente in Griekenland, dus een belofte van warmere dagen en een brandende zon. Een oma of een moeder of een leraar zal deze armbanden maken om de kinderen te beschermen tegen de brandende Maartzon. Terwijl ze een dubbele knoop om de pols van het kind binden zeggen ze: mag de armband die ik voor je gemaakt hebt je beschermen tegen de brandende zon. “Οπόχει κόρη ακριβή τον Μάρτη ήλιος μη τη δει”, waarmee wordt aangegeven dat de dierbare kinderen niet zullen worden verbrand door de zonnestralen waarvan wordt gezegd dat ze deze maand maart sterk zijn. Het enige dat nodig is, is een touwtje en misschien een blauwe ‘xandra’ om ze ook tegen het boze oog te beschermen(zie verhaal Boze oog& Blauwe oog). Het is gebruikelijk dat moeders en leerkrachten deze armband voor hun kinderen maken door de kleuren rood en wit te gebruiken, symbolisch voor de rode roze wangen en een witte huid.
Afhankelijk van uit welk deel van Griekenland je komt, zijn er verschillende variaties op dit ritueel. Degene waarvan ik weet en die mij na aan het hart ligt, is dat we aan het einde van de maand de armband afknippen en hem aan een boomtak knopen, zodat de zwaluwen kunnen komen en hun nest er mee kunnen maken. Anderen zeggen dat ze de armband tot paasdag dragen en hem verbranden met het lam dat wordt geroosterd. Dit zou symbolisch zijn voor de opstanding van Christus, waar al onze zonden wegbranden en verdwijnen.
Wat is het achterliggende idee bij het maken van de Marti-armband? Het verhaal dat aan de kinderen wordt verteld, terwijl de liefde voor de Griekse tradities in hun harten groeit.
1 mei
KALO MINA! Fijne nieuwe maand! In Griekenland luidt 1 mei niet alleen de Dag van de Arbeid in, maar ook de viering van de lente. Het is een dag van geurige velden, lachende gezichten en bloemen in overvloed. Families trekken de natuur in – de bergen op, de weilanden in – om bloemen te plukken en samen te picknicken, onder een zon die belooft dat de zomer nabij is. Overal worden bloemenkransen gevlochten, met de hand geplukt, met liefde geweven. Ze sieren de deuren van de huizen, als groet aan de moederlijke natuur, als uitnodiging aan haar kracht, haar geur, haar zegen. Tot aan 24 juni, de dag van Sint Jan de Oogster, blijven ze hangen – dan dansen ze in het vuur, als een laatste groet aan het voorjaar.
Deze traditie, Protomagia, draagt de echo’s van de oudheid. De maand is genoemd naar de godin Maia, moeder van Hermes, symbool van zorg, groei en nieuw begin. Mei kent twee gezichten: leven en dood, begin en einde. Volgens de mythe is dit ook de dag waarop Persephone, dochter van Demeter, vanuit de onderwereld terugkeert. Haar komst laat bloemen ontspringen en markeert het begin van de zomer – een overwinning van licht op donker, van liefde op verlies.
Het begin van de vier seizoenen
Zeus en Demeter, de godin van de oogst, kregen samen een dochter: Persephone. Demeter hield zielsveel van haar enige kind. Onder haar zorgzame vleugels groeide Persephone op tot een beeldschoon, zachtaardig meisje. Maar in de schaduw hield iemand haar heimelijk in de gaten: Hades, de god van de onderwereld en broer van Zeus. Waanzinnig verliefd geworden op Persephone, wist hij dat geen enkele vrouw uit vrije wil met hem mee zou gaan naar zijn sombere rijk onder de aarde. Dus smeedde hij een plan. Op een warme zomerdag wandelde Persephone door de velden, genietend van de bloemenpracht die haar moeder had laten bloeien. Plots begon de aarde onder haar voeten te beven. Met een dreun spleet de grond open en uit de diepte steeg een donkere koets met vier zwarte paarden op. Verstijfd van schrik kon Persephone geen kant op. Voordat ze zelfs maar om hulp kon roepen, werd ze meegesleurd door Hades. De aarde sloot zich weer – en niemand had het gezien. Niemand, behalve Zeus, de oppergod, en Helios, het oog van het daglicht.
Demeter was ontroostbaar. In haar rouw trok ze zich terug en zwierf verloren over de wereld. Haar verdriet had grote gevolgen: de oogsten verdorden, de rivieren droogden op, en de mensheid dreigde uit te sterven. Zeus, bezorgd om het lot van de wereld, sloot een compromis met Hades. Hij gaf hem toestemming om Persephone zes maanden per jaar in de onderwereld te houden. De overige zes maanden mocht ze terugkeren naar haar moeder. Maar Hades had één laatste list: voordat hij haar liet gaan, gaf hij haar een magische granaatappel. Zodra ze een hap nam, was het lot bezegeld – Persephone zou altijd terugkeren.
Wanneer Persephone uit de onderwereld terugkeert, wordt Demeter vervuld van vreugde. Haar liefde laat bloemen bloeien, de zon stralen en het leven herleven: de lente en zomer zijn geboren. Maar wanneer Persephone weer moet afdalen naar het rijk van Hades, omhult Demeter de wereld in verdriet. De bladeren vallen, de dagen worden donkerder: de herfst en winter treden in.
De onderwereld en het lot
De onderwereld kende voor de oude Grieken drie delen. Anders dan het idee van hemel en hel, geloofden zij dat iedereen na de dood naar het rijk van Hades ging. Alleen de bijzonderen mochten naar Elysium of het ‘Eiland der Zaligden’ – een plek van eeuwige rust. De meesten bleven als schaduwen ronddwalen, zonder vreugde of pijn. En slechts weinigen – de slechtsten – kwamen terecht in het sombere Tartarus, waar eeuwige straf wachtte.
Niet Zeus bepaalde het lot van de mensen, maar drie mysterieuze zussen, de Moirai – de Schikgodinnen.
• Clotho spon de draad van het leven,
• Lachesis bepaalde wat je op je pad kreeg – geluk, verdriet, liefde of strijd,
• Atropos knipte de draad door wanneer jouw tijd gekomen was.
Niemand kon hun besluit veranderen – zelfs de goden niet.
1 augustus
Vanavond is een bijzondere avond voor de Zakynthiërs, met de traditie van de Malliari! Deze avond, de laatste dag van juli, markeert het begin van de 15-daagse vastenperiode die voorafgaat aan een van de grootste orthodoxe feestdagen: de Hemelvaart van de Maagd Maria op 15 augustus. Precies om middernacht luiden de klokkentorens om het begin van deze periode aan te kondigen. Op deze avond trekken de Zakynthiërs naar de rand van de zee, naar de plek waar de golven breken. Daar doen ze hun schoenen uit, rollen hun broek of rok op, en gaan op zoek naar de “malliari” – een steen begroeid met sprietachtig zeewier of ‘gekiemde plantjes’ die onder het zeewater groeien. Wie er een vindt, houdt deze als trofee omhoog en neemt hem mee naar huis. De steen wordt vervolgens onder het bed geplaatst. Hoe hariger de (gras)steen, hoe beter – dit staat namelijk symbool voor veel geluk. Volgens de overlevering kunnen ongehuwden zelfs hun toekomstige echtgenoot of echtgenote in hun dromen zien, als zij de malliari onder hun bed leggen. De Malliari is een eeuwenoude, magische traditie die vooral in Zakynthos-stad in ere wordt gehouden – een prachtige mix van volksgeloof, symboliek en verbondenheid met de natuur.
